Betoog, Filosofie

Wordt het tijd om nieuwe wegen in te slaan?

‚ÄúNot¬†everything¬†we¬†count counts, and¬†not everything¬†that¬†counts¬†can be¬†counted.‚ÄĚ

Hoe gaat het? ‘Druk’!

We lijken in deze gehaaste maatschappij in de ban te zijn van de kloktijd, waardoor we nog te weinig op onszelf en onze samenleving reflecteren. We zijn drukdrukdruk, onze agenda’s barsten uit hun voegen en vrije tijd is amper in te plannen. Om erbij te horen, proberen we in alle macht bezet over te komen. De gevolgen ervan? Steeds meer mensen kampen met depressies, een burn out of raken overwerkt. En de tijd vliegt voorbij, zonder dat we deze echt bewust meemaken.¬†Het lijkt een contradictie: terwijl de mens om vertraging vraagt, vraagt de samenleving om versnelling.¬†

De kloktijd

We leven al eeuwen met een klok. Lang geleden werden door mensen namelijk al verbanden gelegd tussen reeksen veranderingen die ze waarnamen. Zo werd de tijd ontdekt tussen twee volle manen, die net zo lang leken te duren als de duur van een menstruatiecyclus. En bleek het verstandig om acht maanden na de oogst weer te zaaien. Op die manier is het tijdsbesef van mensen langzaam ontstaan.¬†De klok is daarbij onlosmakelijk verbonden met de economie: tijd is geld. Deze wisselwerking tussen tijd en economie be√Įnvloedt de gehele maatschappij, inclusief de zorg en het onderwijs.

Er is dan ook niets mis met de klok. Moet je voorstellen wat voor chaos het wordt als we allemaal enkel naar onze innerlijke tijd zouden gaan leven. De tijd is niets anders dan een symbool, een ori√ęntatiemiddel dat we gebruiken om van plek A naar plek B te gaan. Op die manier zorgt de klok voor structuur en is een handig instrument, waardoor we kunnen samenleven.

Alleen als we ons gaan beperken tot de kloktijd, dan gaat het mis. Zo neemt de tijd ons als mens in de tang, waardoor we ons ware zelf totaal onder laten sneeuwen. We worden mechanisme mensen zonder ziel. Zo gaan we gehaast door het leven en vergeten daarbij onze eigen tijdlijn. We vergelijken ons met mensen die ons voor lijken te zijn.¬†De westerse maatschappij lijkt echter geen ruimte bieden voor andere manieren om naar de tijd te kijken.¬†Filosoof Joke Hermsen pleit dan ook voor een langzame toekomst. Zij legt in haar boek¬†Stil de tijd uit¬†dat mensen niet¬†goed meer beseffen dat de kloktijd, die onze levens toch tamelijk dwingend reguleert, ooit slechts dus een praktische afspraak is geweest ‚Äď van alle afspraken misschien wel de meest kunstmatige.

Twee werelden

Wanneer ben je voor het laatst zo in iets opgegaan, dat je geen idee meer hebt van de tijd? De tijd waarop je de kloktijd vergeet, iets wat je ervaart als je geconcentreerd bezig bent. Dat gelukzalige gevoel is iets wat moderne psychologen je flow noemen. Het andere tijdsbesef, dat je alleen ervaart als je in je innerlijke tijd komt. De Grieken noemden dat de sacrale tijd, het moment waarop de goden konden ingrijpen in de loop der gebeurtenissen. Dat zouden we nu een moment van inspiratie noemen.

Filosoof Kant vindt dat wij mensen van twee werelden zijn. Volgens hem leven we in de kloktijd, een wereld waarin alles meetbaar en waarneembaar is. Maar we leven ook in een andere wereld, een wereld waarin niets te meten of analyseren valt. Deze wereld kun je enkel ervaren.

De Franse filosoof Henri Bergson onderscheidde van de kloktijd ook een andere tijd. Deze noemde hij de echte tijd. Hij stelde vast dat de tijd¬†duurt. Iedereen weet dat ‚Äď of z√©gt het te weten, maar bijna niemand onderkent wat dat impliceert. Het zet ons hele denken over de werkelijkheid op zijn kop. Voor Bergson bleef tijd daarom een begrip dat altijd bleef steken. Je kan immers nooit het wezen van de werkelijkheid begrijpen. Voor Bergson was het begrip tijd dan ook altijd in ontwikkeling.

Kant beschouwde beide soorten tijden als echt. De ene wereld, waarin de werkelijkheid waarneembaar en meetbaar is, is zelf door ons verstand als werkelijkheid gestructureerd. Tijd, zo bedacht Kant, was geen absoluutheid in de wereld. Het was een vorm van aanschouwing. Volgens Kant maakt ons verstand dus zelf die werkelijkheid en in die zin maken we dus tijd ook zelf.

Dat tijd een persoonlijke ervaring is, is voor iedereen wel te begrijpen. Als we afdalen in onszelf, lijkt tijd soms niet te bestaan. Als er bijvoorbeeld iemand overlijdt van wie je houdt, dan kan geen liniaal meten hoeveel tijd je bezig bent met het verwerken ervan. Het enige wat je merkt, is hoe je het verdriet beleeft.

Onze persoonlijke ervaring van de tijd, verschilt dus met ieder dag. En komt dus niet in overeen met de waarneembare kloktijd. Zo kan de tijd voor iemand die in de gevangenis zit vreselijk lang lijken te duren, Maar ben je met je geliefde, dan komt afscheid vaak te snel. Tijd is dus voor íedereen anders. 

“Er is dus een degelijk verschil tussen kloktijd en je innerlijke tijd, maar ze hebben elkaar wel nodig om mens te kunnen zijn.”

Innerlijke klok

Dat tijd voor iedereen anders is, komt onder andere doordat we allemaal een andere innerlijk klok hebben. Als je in dialoog gaat met die klok, voel je rust en borrelt inspiratie op. Het is de bron van onze creativiteit en ook van ons vermogen tot moreel handelen. Het is dus essentieel dat wij de leefregel van de klok even laten voor wat het is en daarbij ons innerlijke tijd op gang brengen. Enkel als we daarvoor de ruimte nemen, kunnen we pas echt in essentie leven. Zonder hierbij aan ons doel voorbij te gaan; het scheppend bezig zijn. De onrust die veel mensen ervaren, is iets wat ze drijft naar de zoektocht diep in henzelf. En die zoektocht bestaat niet zonder ruimte en daarbij te leven naar je innerlijke tijd.

Wanneer kan deze innerlijke tijd ervaren worden? Rust nemen hierbij is een goede basis voor inspiratie en zet zo een creatief proces op gang. Volgens Kant is rust nemen daarom van essentieel belang. Verder is een vakantie een goed voorbeeld, omdat je niet hoeft te denken aan de dagelijkse beslommeringen en verplichtingen van het leven. De tijd glijdt zo gevoelsmatig langzaam van je af. Andere manieren zijn lezen, meditatie en yoga, waardoor je tijdelijk aan de wereld ontsnapt en je zo je innerlijke tijd ervaart.

Yin & Yang

Er is dus een degelijk verschil tussen kloktijd en je innerlijke tijd, maar ze hebben elkaar wel nodig om mens te kunnen zijn. Als een soort yin- en yangprincipe. Yin en yang zijn twee tegengestelde elementen van het universum. Waarbij yin staat voor: de vrouwelijke energie, het innerlijk wezen, je intu√Įtie, het voelen, het innerlijk weten, je eigen grenzen bewaken en dromen. Yang is de mannelijke energie en staat voor: de krachtige kant, het maken van beslissingen, de regie in handen nemen, expressie, doorzettingsvermogen en het innerlijke verlangen weer kunnen omzetten in actie.

Ying en yang zijn continu opzoek naar een onderlinge balans. Je kunt ze daarom het beste in verhouding tot elkaar zien. Dit benadrukt het principe dat het leven geen of Рof is, maar en- en. En zo is het ook met de tijd. De kloktijd zit in onze natuur, is gemaakt om structuur te geven. Om mensen met elkaar te laten werken. Zelfs als we de klok negeren, worden we bepaald door de tijd. We krijgen op gezette tijden slaap, honger en onze hormoon- en onze energiehuishouding is ervan afgeleid. Zo is ons tijdbesef ook langzaam ontstaan. De meetbare tijd is de tijd die we gebruiken om onze samenleving in te richten, zodat we de regie in eigen handen nemen. Hierbij zetten we ons innerlijke verlangen om in actie. De waarneembare tijd kun je zien als de yang. De innerlijke tijd, ons innerlijk verlangen, ons voelen en innerlijk weten staat dus voor de yin.

De meetbare en praktische tijd en bewustzijn van de innerlijke tijd, kunnen dus niet zonder elkaar bestaan. Ze vormen allebei een as van de tijd en zijn als het ware twee gezichten van de tijd. Zowel de klok- als innerlijke tijd zijn enorm essentieel. Zonder kloktijd is het namelijk knap lastig om het leven vorm te geven en zonder het stilstaan bij de innerlijke tijd, wordt het lastig om ruimte te nemen voor het innerlijk weten of om een persoonlijke tijdsbeleving uit te drukken. 

Vergeet dus niet dat deze twee klokken allebei van belang zijn. Je rust moet nemen om in actie te komen en vice versa. Als je agenda dus overvol is, zul je het beste momenten van vrije tijd en rust inplannen. En door die rust en vrije tijd, kun je weer een creatief leven leiden vol inspiratie. 

De nieuwe tijd

Hoe leidt je een creatief leven leiden vol inspiratie? Ook Hermsen denkt dat het onmisbare ingredi√ęnt daarvoor rust is. In haar boek Kairos, biedt ze daarom nieuwe idee√ęn voor een nieuwe en langzame toekomst. Dat doet ze door middel van een uitgebreide lijst met opgenomen¬†initiatieven, die allemaal op een bepaalde manier een nieuw en hoopvol begin zijn. Het pleidooi voor Hannah Arendt-scholen ligt in deze lijn. Op deze school zal een docent hierbij de lesstof overdragen door het te vertellen, in plaats van dat een digitaal scherm dat doet. Dus: ‘denken, dromen, leren, verdiepen, verbeelden en luisteren naar docenten die mooie verhalen vertellen.’ Door het zover mogelijk terugdraaien van technologische ontwikkelingen en meer te focussen op¬†cognitieve, creatieve en sociale vaardigheden, leren kinderen op die manier om kritisch na te denken. Ook leren ze solidair met elkaar te leven en hoe ze duurzaam met de wereld om kunnen gaan. Het is nog niet te laat voor deze nieuwe (oude) tijd, maar ‚Äėde tijd dringt om nieuwe wegen in te slaan‚Äô, aldus Hermsen.

Succes

Kunnen we nieuwe wegen inslaan, als we anno nu zo gefixeerd zijn op succes en prestatie? Succes is namelijk iets waar we allemaal naar lijken te streven. Je hebt alleen pas écht succes, als je de klok en je innerlijke tijd in verhouding tot elkaar laat leven. Vaar dus mee met je innerlijke stroom, en versterk op die manier de band met je innerlijke tijd. Dan ben je een mens die zich niet laat terugroepen tot een wezen, dat zich enkel tot de kloktijd verhoudt. Als je op die manier bewust leeft met je innerlijke tijd, dan voel je dat je bestaat.

Als je afgestudeerd bent op je 28ste, is dat nog steeds een overwinning. En je eerste besteller schrijven (na heel veel afwijzingen te hebben gehad) op je 32ste, over een jongen genaamd Harry Potter, wat denk jij?

Laat je dus absoluut niet opjagen door andere tijdlijnen en word bewust van je eigen tijdlijn. En onthoud:¬†‚ÄúNot¬†everything¬†we¬†count counts, and¬†not everything¬†that¬†counts¬†can be¬†counted.‚ÄĚ

Bron:

Joke Hermsen: Stil de tijd. Pleidooi voor een langzame toekomst (2009).
Koninklijke Bibliotheek: Een pleidooi voor een innerlijke tijd 

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.