Betoog, Filosofie

Waarom oordelen we als mens?

‘Bij het verlangen naar het zoeken van waarheid, gaat het dus om het tot stand komen van bewustwording,¬†terwijl je weet dat je de waarheid zelf nooit zult bezitten.’

We zijn als mens zo gewend om een oordeel klaar te hebben. Zelfs journalisten handelen niet geheel objectief, simpelweg omdat dit nauwelijks kan. Alles is subjectief. Vergelijk maar eens dezelfde nieuwsberichten uit verschillende kranten met elkaar, en zie een drastisch verschil qua berichtgeving. Zo leerde ik tijdens mijn journalistieke opleiding onderscheid maken tussen de politieke voorkeur van kranten. De waarheid is dus geen absoluut begrip. Zelfs de wetenschap is altijd veranderlijk, net als de wereld en haar bewoners. Of zoals Socrates mooi zegt: je weet dat je niet weet.

Van filosofie kunnen we veel leren. Wat de waarheid is, of we een werkelijkheid hebben en waar ons gedrag bijvoorbeeld vandaan komt. Zo kunnen we ook filosoferen over waarom we oordelen. Wat zegt het over ons, en wat is de functie er van?

Oordeel

Wat is een oordeel eigenlijk precies? Een oordeel is een mening vormen over hoe iemand denkt of handelt. Een oordeel is gebaseerd op een vergelijking, waarbij de gever van het oordeel zich als bron van redelijke normen en waarden beschouwt. Dit wil zeggen dat diegene die oordeelt dus de situatie vergelijkt met zijn normen en waarden. Wijkt dit af van elkaar en wordt dit opgemerkt in waarde, dan houdt je een oordeel over.

Oordelen gebeurt veel, en vaak zonder dat je het door hebt. Zo kan je bijna onmogelijk een krant lezen zonder een oordeel te vellen. Vrijwel alles wat er wordt besproken in het nieuws is namelijk bedoeld om bij de ontvanger een mening te vormen over de situatie. Zo leert de krant ons wat afwijkt. Maar ook scholen, onze thuisbasis, vrienden of familie: iedereen hanteert andere normen en waarden en deze kunnen behoorlijk verschillen van elkaar.

Projectie

Alles wat we lezen en zien in de media en om ons heen lijkt veilig en vertrouwd, maar is afhankelijk van de tijd waarin we leven en welke plek we zijn. Als je hier zo over nadenkt, lijkt een oordeel dus niet echt waarheidsgetrouw.

Naast de externe factoren is een oordeel vaak ook persoonsgebonden. Ook al woon je in dezelfde stad, in dezelfde buurt en misschien heb je zelfs dezelfde ouders: jij en een familielid kunnen ook behoorlijk van mening verschillen. Zo ziet de een een vriend in iemand, terwijl de ander zijn grootste vijand herkent in diegene.

Een oordeel geven is makkelijk, omdat iemand niet verder hoeft te kijken dan je neus lang is. Je kan snel een mening vormen en deze de wereld inbrengen. Een situatie zo beoordelen op goed of fout, veilig of onveilig of een persoon als vriend of vijand. Op zich niks verkeerd mee zou je zeggen, alleen vergeet niet dat een oordeel iets zegt over de gever. Door een oordeel te vellen zegt iemand eigenlijk dat hij zichzelf als bron van redelijke normen beschouwt, en dat de oordeel niet van van toepassing is op diegene. De persoon vindt iets afwijken van wat juist moet zijn. Dit is dus een projectie van de oordeler, en zijn normen en waarden.

Taboe

Wie een rondje internet doet, kan zien dat er een taboe op oordelen lijkt te rusten in de media. Alleen oordelen we allemaal. De politiek, de journalistiek, de mens de hele maatschappij. Jij, ik. We beoordelen de gebeurtenissen in de krant, de buurman met zijn harde muziek, de kat die teveel miauwt, onze baas en onszelf. Waarom heerst en dan een taboe op het oordelen? En wie bepaalt wat goed of fout is?

‘Onze ziel is naar de aarde gekomen om te leren en dat doe je door je af te zetten, door gespiegeld te worden en keihard die strijd te ervaren met ‘het kwaad’.’

Wie oordelen geen taboe vindt, is filosofe Hanna Arendt.¬†Ze zei: “Begrijpen betekent dat men de last van de eeuw onderzoekt en bewust draagt ‚Äď niet dat men het bestaan ervan ontkent, noch dat men er gedwee voor zwicht. Begrijpen betekent dat men aandachtig en onbevangen de confrontatie aangaat met de werkelijkheid – wat die ook moge zijn. Dat ‚Äėbegrijpen‚Äô noemt Arendt in een aantal essays en colleges ook wel ‚Äėoordelen‚Äô.”

Ik ben het met Arendt eens. Onze werkelijkheid, die ons om heen voor ons de waarheid is, kunnen we misschien alleen maar ervaren door er mee te werken en door zo wrijving te ervaren. Als we het bestaan ontkennen van de werkelijkheid, hoe veranderlijk en persoonlijk deze ook mag zijn, dan leven we alsnog niet met aandacht en leren we misschien ook niets. Onze ziel is naar de aarde gekomen om te leren en dat doe je door je af te zetten, door gespiegeld te worden en keihard die strijd te ervaren met ‘het kwaad’.¬†Zo bestaat donker niet zonder licht, de zon niet zonder de maan en misschien onze waarheid ook wel niet zonder een oordeel. Zie hier het bekende dualisme.¬†Begrijpen is dus een vorm van verzet bieden.

‘Oordelen doen we vanuit ons ego en zal dus altijd een oordeel zijn van onszelf, omdat het ego onlosmakelijk verbonden is met wie we zijn als mens.’

Waarde

We kunnen ons ook afvragen waarom we dan via oordelen de wereld proberen te begrijpen. Wat brengt oordelen ons nog meer? En wat kunnen we leren van de oordelen die we maken. Wat zegt het over ons als mens?

Een oordeel is te herleiden van het bestaan van tegenover of naast elkaar bestaande, tot niets anders meer te herleiden grondbeginselen. Als je oordelen dus ziet als iets wat bij de mens hoort, net als de maan bij de zon, angst bij liefde en donker bij het licht dan is het haast niet weg te denken uit ons bestaan.

Oordelen doen we vanuit ons ego en zal dus altijd een onderdeel zijn van onszelf, omdat het ego onlosmakelijk verbonden is met wie we zijn als mens. Het is ons pijnlichaam. Misschien moeten we als mens elkaars pijnlichamen wel aanraken om zo te voelen wáárom het steekt, en op die manier terug te kunnen keren naar onze eigen waarheid.

Ik denk als je de theorie van oordelen verder versplintert, je altijd terugkomt bij de kern van het verhaal. En die kern is de boodschapper, jij zelf dus.

Er is met oordelen an sich niets mis en het is dus wellicht nodig voor de mens om te leren, maar wees bewust dat je oordelen cre√ęert en deze geen waarheid of waarde over de ander uitspreekt. Je maakt ze zelf op grond van jouw waarheid, en niet op de waarde van de ander. En dat is een verschil.

‘Oordelen wordt dus een probleem als je jouw eigen waarheid niet (her)kent, en alles buiten jezelf bestempelt als goed of fout.’

Waarheid

We zijn een product van onze ervaringen, en onze mening over die ervaringen maken onze waarheden. Niks mis mee zal je denken.¬†Oordelen wordt pas¬†een probleem als je jouw eigen waarheid niet (her)kent, en alles buiten jezelf maar bestempelt als goed of fout. Als je een oordeel cre√ęert vanuit een diepgewortelde angst of frustratie van jezelf, en niet bij die je eigen blokkades kunt, zo blokkeer je namelijk je eigen geluk. Daarom is het belangrijk om bij je kern te kunnen, om die blokkades te doorgronden en te doorleven en zo weer te laten stromen.¬†Dat is voor velen een hele kunst, simpelweg omdat er continu zoveel waarheden zijn, dat sommige mensen niet meer bij hun eigen kern kunnen of durven te komen.

Hoe vind je dan je eigen waarheid? Dit kan door pijn te herleiden, door te keren naar onze innerlijke wereld. Dit is te bereiken met bijvoorbeeld meditatie. Als jij je bezighoudt met meditatie, word je een aanschouwer van je gedachten en emoties. Je leert dat je allerlei waarheden maakt, maar je ze niet bent. Net zo zeer de ander niet jouw waarheid is. 

Bij het verlangen naar het zoeken van waarheid, gaat het dus om het tot stand komen van bewustwording, terwijl je weet dat je de waarheid zelf nooit zult bezitten.

Begrijpen

Ik denk dat oordelen dus onlosmakelijk verbonden is met de mens. Het is immers door het vellen van een oordeel dat een dialoog kan ontstaan. Maar ik denk ook dat voortdurend stigmatiseren en veroordelen van andere mensen (onze eigen) problemen níet oplost.

Wij mensen zijn van nature empathische wezens, en de cultuur versterkt dat nog eens: bijna vanzelf leven we ons in de ander in. Maar hier zit ook de valkuil. Soms snappen we simpelweg niet waarom de ander doet wat-ie doet. Dan bestempelen we iets al gauw als fout, maar misschien moeten we wel leren iets meer te begrijpen van andermans daden en meningen voordat we het afkeuren? Zelfs als het ‘kwaad’ is?

Goed of kwaad zal altijd naast elkaar bestaan, maar wat goed of kwaad precies is niet feitelijk te stellen. Misschien is geweld ook wel gegrond voor sommige mensen. Je kan alsnog het blijven afwijzen, maar je je kan ook inzien dat de ander een ander argument of beweegreden heeft wat leidt tot die actie. Dat het voor hem niet fout is.

We moeten elkaar dus blijven begrijpen. Dit is wat anders dan begrip opbrengen. Natuurlijk kan onbegrip voortkomen als je gaat begrijpen, maar dan heb je de situatie wel doordacht in plaats van meteen iets vanuit emotie veroordeeld.

Als je iemand anders daden begrijpt en niet veroordeelt, dan praat je nog niet de situatie goed. Het stelt je enkel in staat mensen los te zien van de maatschappelijke normen en waarden en iemand anders waarheid te kunnen zien. Zelfs gruwelijke daden van terroristen kan je vanuit die positie bekijken, zonder het eens te zijn of om de hete brij te dansen.

Er is altijd een andere kant in een situatie. Als we deze wereld willen begrijpen, moeten we ook erkennen dat vijanden deel uit maken van deze wereld. We moeten dat aanvaarden, of het je moreel nou tegen de borst stuit of niet. Dan wordt het mogelijk om een vijand of diegene die je veroordeelt te doorzien. Hoe kan je anders een echt oordeel vellen als je de standpunt van de ander niet begrijpt? Je kan dan op die manier alsnog geen begrip opbrengen voor iets of iemand, maar de persoon of situatie wel in zijn waarde laten.

Andersom mag die angst voor het oordelen ons er ook niet toe verleiden om hélemaal geen oordeel meer te hebben. Weet alleen wáárom je een oordeel hebt en op grond van wat deze is gemaakt. Wil je oordelen uit gewoonte of om jezelf beter te voelen? Of wil je misschien (de ander) iets leren, analyseren en eventueel oplossen?

We leven met zoveel verschillende mensen en niet iedereen kan resoneren met elkaars gedachtegoed. Die verschillen maken ons menselijk en leren ons om te zijn wie we willen zijn. En misschien is het beoordelen van elkaar enkel een stap richting het begrijpen van elkaar, maar ook van onszelf.

Vrijheid

Onze samenleving verandert constant. De mens mag zich daarin ontwikkelen en dit gaat niet altijd zonder slag of stoot.¬†De veranderlijke waarheid cre√ęren we immers zelf.

Mensen mogen met hun emoties geconfronteerd worden, dit is de vrijheid waarin we leven. Deze ongebondenheid geeft echter ook onzekerheid. We mogen deze onzekerheid omarmen, enkel dan zijn we in staat om deze vrijdom te laten floreren.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.